Tarihsel Bir Zihniyet Karşılaştırması: Avrupa ve Osmanlı’da Salgın Hastalıklara ve Karantinaya Genel Yaklaşım
DOI:
https://doi.org/10.5281/zenodo.20702687Anahtar Kelimeler:
Salgın Hastalıklar, Veba, Kolera, Zihniyet Tarihi, Kadercilik.Özet
Salgın hastalıklar, tarih boyunca yalnızca bireylerin sağlığını ve günlük yaşamlarını değil, aynı zamanda devletlerin ve toplumların kaderini etkileyen yıkıcı afetler olmuştur. Avrupa ve Osmanlı dünyasında salgınlar uzun süre “ilahi ceza” veya “takdir-i ilahî” olarak değerlendirilmiş; bu nedenle dua, muska, tılsım ve toplu ayinler gibi metafizik savunma yöntemleri ön plana çıkmıştır. Salgın dönemlerindeki tutum ve davranışlar yalnızca dinî inançlarla değil, ekonomik yapı, gelenekler, kültürel özellikler, topluluk kimliği ve sınıfsal konum gibi çeşitli etkenlerle şekillenmiştir. Salgınların yol açtığı korku ve belirsizlik, toplumlarda benzer sosyo-psikolojik tepkiler doğurmuş, bazı grupların “günah keçisi” ilan edilerek dışlanmasına neden olmuştur. Bu bakımdan salgınlar, yalnızca tıbbi değil, aynı zamanda insan davranışlarını, zihniyet değişimlerini ve devletlerin kurumsal dönüşümlerini yansıtan süreçlerdir. Avrupa’da 14. yüzyılın ikinci yarısından itibaren Venedik ve Ragusa’da (Dubrovnik) geliştirilen karantina uygulaması kurumsal bir halk sağlığı stratejisine dönüşürken, Osmanlı Devleti’nde bu yöntemin imparatorluk genelinde resmî kabulü ancak 19. yüzyılın ortalarında gerçekleşmiştir. Bu gecikmede kaderci anlayışın yanı sıra karantinanın ticareti sınırlandıran etkileri ve “Frenk icadı” olarak görülmesinden kaynaklanan toplumsal önyargılar etkili olmuştur. Çalışma, Avrupa Hristiyan dünyası ile Osmanlı-İslam coğrafyasının salgın hastalıklara ve karantina uygulamasına yönelik zihniyetini karşılaştırmalı olarak incelemektedir.
Referanslar
BOA, HAT, 523-25527(H-29-12-1254).
BOA, A.MKT.MHM 502/23 (H.26.12.1308).
Abdurrahmanoğlu, Asiye . “XII. ve XIV. Yüzyıl Hadiselerine Heretik Bir Yakarış: Kırbaççılar Hareketi ve Kutsal Kan İkonogrofisi”, History Studies, 15/3 (Ağustos 2023): 515-529.
Acar, H. Volkan. “Avrupalı Seyyahların Gözünden Osmanlı İmparatorluğu’nda Veba Salgınları.” Kebikeç 50 (2020): 485–510.
Akçiçek, Eren; Çakmak, Fevzi; Köse, Şükran; Büke, A. Çağrı (ed.). Tarihsel Süreçte Anadolu’da Veba. Ankara: Gece Kitaplığı, 2021.
Akyıldız, Ali. Tanzimat Dönemi Osmanlı Merkez Teşkilatında Reform. İstanbul: Eren Yayıncılık, 1993.
Albayrak, Zarife ve Mucize Ünlü. “Osmanlı Devleti’nda Çiçek Hastalığı Üzerine Bir Değerlendirme.” Ondokuz Mayıs Üniversitesi İnsan Bilimleri Dergisi 2, no. 2 (2021): 301–324.
Arıcı, Mustakim. “İslâm Coğrafyasında Salgınlar Tarihinin Sessiz Kaynakları: Taun/Veba Risaleleri Literatürü”, Nazariyat 7/1 (Nisan 2021): 93-148.
Ayalon, Yaron. Osmanlı İmparatorluğu’nda Doğal Afetler, çev. Zeynep Rona, İstanbul : Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2020.
Berkes, Niyazi. Türkiye'de Çağdaşlaşma, (haz. Ahmet Kuyaş), İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2003.
Bingöl, Buğra Berkan, Ahmet Doğan Ataman ve Mehtap Pekesen. “Medicine in Philately: History of Quarantine.” Turk J Biochem 46, no. 3 (2021): 227–234.
Bloch, Marc. Les Rois Thaumaturges: Étude sur le caractère surnaturel attribué à la puissance royale particulièrement en France et en Angleterre. Strasbourg: Librairie Istra, 1924.
Bulmuş, Birsen. Plague, Quarantines and Geopolitics in the Ottoman Empire. Edinburgh: Edinburgh University Press, 2012.
Burke, Peter. Fransız Tarih Devrimi Annales Okulu (1929–2014). Çev. Mehmet Küçük. İstanbul, 2017.
Busbecq, Ogier Ghiselin de. The Turkish Letters of Ogier Ghiselin de Busbecq. Çeviren Edward Seymour Forster. Baton Rouge: Louisiana State University Press, 2005.
Can, Mustafa, Altınova Şahin, Ayşegül. “Osmanlı Elçileri ve Karantina”. OTAM Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi. No. 49 (01 Ağustos 2021): 1-24.
Carroll, Patrick E. “Medical Police and the History of Public Health.” Medical History, no.46 (2002): 461–494.
Chircop, John, and Francisco Javier Martínez. “Introduction.” In Mediterranean Quarantines, 1750–1914: Space, Identity and Power, edited by John Chircop and Francisco Javier Martínez, 1–14. Manchester: Manchester University Press, 2018.
Cohn, Samuel K., Jr. "The Black Death and the Burning of Jews." Past and Present, no. 196 (2007): 3-36.
Çadırcı, Musa. Tanzimat Sürecinde Türkiye Anadolu Kentleri, (Der. Tülay Erçoşkun). Ankara: İmge Kitabevi, Ankara, 2011.
Çakırçoban, İsmail. İkinci Dünya Savaşı'nda Türkiye'de Bulaşıcı Hastalıklarla Mücadele.Basılmamış Yüksek Lisans Tezi. İstanbul: Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, , 2010.
Çetin, Engin. “1812-1814 Veba Salgının Üsküdar’a Tesirleri.” Uluslararası Üsküdar Sempozyumu X Bildiriler I. Ed. Dr. Coşkun Yılmaz. 19-21 Ekim 2018, s. 191-216.
Çitçioğlu, Ferdi. II. Abdülhamid Dönemi İzmir’de Salgın Hastalıklar. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Manisa: Manisa Celal Bayar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2014.
Dağ, Muhammed. Salgın Hastalıklar Tarihinden Karantina Adası’na: Klazomen/Urla Tahaffuzhanesi-Disiplinlerarası Bir Araştırma. Ankara :Gece Kitaplığı, 2026.
Dağ, Muhammed. “Psikolojik ve Sosyolojik Açıdan 17. Yüzyıldan 20. Yüzyıla İzmir’de Veba Salgınları.” İzmir Demokrasi Üniversitesi II. Uluslararası Beşerî Bilimler Kongresi Bildirileri, 2021, 74–89.
Defoe, Daniel. Veba Yılı Günlüğü, (çev. İris Kantemir), İstanbul:Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2016.
Din İşleri Yüksek Kurulu (haz.). İslam’ın Salgın Hastalıklara Bakışı. İstanbul: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2020.
Dols, Michael W. The Black Death in the Middle East. Princeton: Princeton University Press, 1977.
Elmhemıt, Hüseyin. “İslâm Tarihi Boyunca Görülen Salgın Hastalıklar ve Alınan Önlemler”. Siyer Araştırmaları Dergisi. no.8 (01 Temmuz 2020): 123-138
Erdoğan, Meral. 18. Yüzyılın Sonu 19. Yüzyılın Başlarında Osmanlı Devleti’nde Veba Yılları (İzmir Örneği). Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Eskişehir: Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2017.
Ertaş, M. Y., Eğnim, K, “Evliya Çelebi Seyahatnamesinde Hastalıklar”, Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, no.10 (2011): 83-108.
Evliya Çelebi, Günümüz Türkçesiyle Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Gümilcine, Kavala, Selanik, Tırhala, Atina, Mora, Navarin, Girit Adası, Hanya, Kandiye, Elbasan, Ohri, Tekirdağı (8. Kitap: 1 Cilt), haz. Seyit Ali Kahraman, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2011.
Evliya Çelebi, Günümüz Türkçesiyle Evliya Celebi Seyahatnamesi: Gümülcine, Kavala, Selanik, Tırhala, Atina, Mora, Navarin, Girit Adası,Hanya, Kandiye, Elbasan, Ohri, Tekirdağı (8. Kitap, 2. Cilt), (haz. Seyit Ali. Kahraman, Yücel Dağlı), İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2008.
Evliya Çelebi, Günümüz Türkçesiyle Evliya Celebi Seyahatnamesi: İstanbul (1. Cilt, 2. Kitap), (haz. Seyit Ali. Kahraman, Yücel Dağlı), İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2008.
Evliya Çelebi, Günümüz Türkçesiyle Evliya Celebi Seyahatnamesi: Konya- Kayseri- Antakya- Şam- Urfa-Maraş-Sivas- Gazze- Sofya- Edirne (3.Kitap, 1. Cilt),(haz. Seyit Ali. Kahraman, Yücel Dağlı), İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2006.
Evliya Çelebi, Günümüz Türkçesiyle Evliya Celebi Seyahatnamesi: Podgoriçe, İştib, Vidin, Peçoy, Budin, Üstürgon [Estergon], Ciğerdelen, Macaristan,Öziçe, Taşlıca, Dobra-Venedik, Mostar, Kanije, (6. Kitap, 2. Cilt), (haz. Seyit Ali. Kahraman, Alev Özgüner), İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2010.
Garrison, Fielding H. An Introduction to the History of Medicine. Fourth Edıtıon. Philadelphia: W. B. Saunders Company, 1929
Hamed-Troyansky, Vladimir. “Ottoman and Egyptian Quarantines and European Debates on Plague in the 1830s–1840s.” Past & Present 253, no. 1 (2021).
Icıeckhefer, Rıchard. “Radical tendellcies in the flagellant movement of the mid-fourteenth century”. The Journal of Medieval and Renaissance Stıdies, IV/III (1974):157-176.
İbn Haldun, Mukaddime I, (haz. ). Süleyman Uludağ, İstanbul: Dergâh Yayınları, 2007
İstek, Emrah. “Veba Salgınlarına Karşı Osmanlı Toplumundaki Davranışlar ve Tepkiler (17–19. yy.).” Marifetname 10, no. 2 (2023): 333–364.
Jedwab, Remi, Noel D. Johnson ve Mark Koyama. “The Economic Impact of the Black Death.” Institute for International Economic Policy Working Paper, 2020.
Karakousis PC, Mooney G, “Respiratory Isolation for Tuberculosis: A Historical Perspective”, J Infect Dis. 4;231-1, (2025 Feb):3-9
Karaimamoğlu, Tolgahan. “Batılı Kaynaklara Göre Karantina Uygulamasının Ortaya Çıkış Süreci.” Vakanüvis 5, no. 2 (2020): 723–735.
Karaimamoğlu, Tolgahan. “Ortaçağ Avrupasında Veba Reçeteleri”, Tarihsel Süreçte Anadolu’da Veba, edit. Eren Akçiçek, Fevzi Çakmak, Şükran Köse, A.Çağrı Büke, Ankara : Gece Kitaplığı: (2021): 81-95.
Karaimamoğlu, Tolgahan, Orta Çag Avrupa'sında Salgın Hastalıklar, İstanbul: Selenge Yayınları, 2021.
Karzhavin, F. V. “Notes of an Eyewitness of the Plague Riot in Moscow in 1771.” ( Haz. S. R. Dolgova). Soviet Studies in History, Cilt 25, Sayı 4, (1987): 79-81.
Kırlı, Meltem, Ceren Alparslan ve Ayşe Ölmez. “Karantina: Tıbbın Kara İncisi.” In III. Tıpta İnsan Bilimleri Kongresi Özet Kitabı, edited by Melih Elçin, Orhan Odabaşı ve Murat Sincan. Ankara: Hacettepe Yayınları, 2007.
Kudlick, Catherine J. “Giving Is Deceiving: Cholera, Charity, and the Quest for Authority in 1832.” French Historical Studies 18, no. 2 (1993): 457–481.
Kurşun, Zekeriya. “Osmanlı Cezayiri’nin Son Müdafii Hamdan b. Osman Hoca (1773–1842).” In Tarihimizden Portreler: Osmanlı Kimliği, edited by Zekeriya Kurşun ve Haydar Çoruh, 25–56. İstanbul: Marmara Üniversitesi Yayınları, 2013.
Lips-Castro, Walter. “A brief history of the natural causes of human disease.” Gaceta Médica de México 151, no. 6 (2015): 749-761.
Mahmoud, Ramy. “İbn Hacer El-´Askalânî’nin Veba-Tâun Gibi Salgın Hastalıklara Yaklaşımı”. Rumeli İslam Araştırmaları Dergisi, 3/6, (Ekim 2020): 67-86.
Maizlish, Stephen E. “The Cholera Panic in Washington and the Compromise of 1850.” Washington History 29, no. 1 (2017): 55–64.
Markel, Howard. “Knocking Out the Cholera’: Cholera, Class, and Quarantines in New York City, 1892.” Bulletin of the History of Medicine 69, no. 3 (1995): 420–457.
Melikishvili, Alexander. “Genesis of the Anti-Plague System: The Tsarist Period.” Critical Reviews in Microbiology,no. 32 (2006): 19–31.
Melvin-Koushki, Matthew. “Taşköprîzâde’de Vebayı Önleme ve Treatment Etmenin (Okült) Bilimi Üzerine.” Nazariyat 6, no. 2 (2020): 129–162.
Menteşe, Levent. “Kara Vebanın Batı ve Doğu Toplumlarına Etkisi.” Akdeniz Havzası ve Afrika Medeniyetleri Dergisi 2, no. 1 (2020): 78–87.
Molinier, Alain. “A propos de... Les hommes et la peste en France et dans les pays européens et méditerranéens.” Études Héraultaises IX, no. 3 (1978): 21-28.
Morris, R. J. “Religion and Medicine: The Cholera Pamphlets of Oxford, 1832, 1849 and 1854.” Medical History 19, no. 3 (1975): 257–270.
Nikiforuk, Andrew. Mahşerin Dördüncü Atlısı: Salgın ve Bulaşıcı Hastalıklar Tarihi. Çev. Selahaddin Erkanlı. İstanbul: İletişim Yayınları, 2022.
Omar, Muhammed ve Nahyan Fancy. “Mamluk Maqāmas on the Black Death.” Journal of Arabic and Islamic Studies, 25, no. 4 (2025): 151–181.
Özaykal, Merve .“Fetvalar Işığında Osmanlı’da Salgın Hastalıklar”, Dini ve Etik Yönleriyle Salgın Hastalıklar, (Edit. Tuba Er Koç Baydar, İstanbul: İbn Haldun Üniversite Yayınları, , 2021.
Özden, Kemal, Özmat, Mustafa. “Salgın ve Kent: 1347 Veba Salgınının Avrupa’da Sosyal, Politik ve Ekonomik Sonuçları”. İDEALKENT, no.5(12) (2014): 60-87.
Özdinç, Rıdvan. “Osmanlı Dinî Modernleşmesinin Öncülerinden Hamdan Hoca ve İthâf’ı.” Mevzu – Sosyal Bilimler Dergisi 12 (2024): 101–130.
Özgürsoy Uran, Berna Nilgün, Gülbin Konakçı ve Özüm Erkin. “Adaptation of the COVID-19 Stigma Scale to Turkish: A Validity and Reliability Study.” Ege Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi Dergisi 40, no. 2.
Panzac, Daniel. “La peste à Smyrne au XVIIIe siècle.” Annales. Economies, sociétés, civilisations. 28ᵉ année, no. 4, (1973): 1071-1093.
Panzac, Daniel. Osmanlı İmparatorluğu’nda Veba 1700–1850. Çev. Serap Yılmaz. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 1997.
Para, Heather. “Plague, Papacy and Power: The Effect of the Black Plague on the Avignon Papacy”, Saber and Scroll, 5/1( 2016):7-22.
Pınar, İlhan. “İzmir’de Veba.” Toplumsal Tarih 1, no. 2 (1994): 22–25.
Rado, Şevket. Paris’te Bir Osmanlı Sefiri -Yirmi Sekiz Mehmet Çelebi’nin Fransa Seyahatnamesi- İstanbul: İş Kültür Yayınlar, 2006.
Sarıyıldız, Gülden. “Karantina Meclisi’nin Kuruluşu ve Faaliyetleri.” Belleten 58, no. 222 (1994): 329–376.
Sarıyıldız, Gülden. “Karantina.” Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi 24 (2001): 463–465.
Sehdev, Paul S. “The Origin of Quarantine.” Clinical Infectious Diseases 35 (2002): 1071–1072.
Sınmaz Sönmez C., Erdenanar R. "Atatürk Döneminde Frengi İle Mücadele", Atatürk Yolu Dergisi, 71, (2022): 256-74.
Takvim-i Vekayi, 1247 Senesi Sayı 2 (1959 SC 66).
Tien, Joseph H., Hendrik N. Poinar, David N. Fisman, ve diğerleri. “Herald Waves of Cholera in Nineteenth Century London.” J. R. Soc. Interface 8 (2011): 756–760.
Tognotti, Eugenia. “Lessons from the History of Quarantine.” Emerging Infectious Diseases 19, no. 2 (2013): 254–259.
Tuğluoğlu, Fatih. “Cumhuriyetin İlk Döneminde Verem Mücadelesi ve Propaganda Faaliyetleri.” Recent Period Turkish Studies 13–14 (2012): 1–26.
Turna, Nalan. “İstanbul’un Veba İle İmtihanı: 1811- 1812 Veba Salgını Bağlamında Toplum Ve Ekonomi”. Studies Of The Ottoman Domain (Osmanlı Hakimiyet Sahası Çalışmaları) 1/1 (01 Ağustos 2011): 1-36.
Uçar, İlyas. Amvas Vebası Ortaçağ Kara Belası İslam Tarihinde İlk Salgın. İstanbul: Siyer Yayınları, 2020.
Uludağ, Osman Şevki. “Son Kapitülasyonlardan Biri Karantina.” Belleten 2, no. 7–8 (1994): 445–468.
Varlık, Nükhet. “Taun.” Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi 39 (2011): 175–177.
Yaran, Rahmi. “Şehitlik ve İlgili Fıkhî Hükümler.” Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 42 (2014): 211–220.
Yaşayanlar, İsmail. “Salgınlar Çağında Osmanlı’da Hekim Olmak.” In Prof. Dr. Mustafa Öztürk Onuruna Tarih Yazıları I, edited by Işıl Işık Bostancı, Ayşe Gül Hüseyniklioğlu, Ayşe Değerli ve Orhan Kılıç, 699–708. İstanbul: İdeal Kültür Yayıncılık, 2021.
Yetkin, Sabri. “İzmir’de Veba Salgını (Mayıs–Ağustos 1900).” Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi 1, no. 3 (1993): 371–385.
Yıldırım, Nuran. İstanbul’un Sağlık Tarihi: Sağlık Teşkilatı-Salgınlar Bulaşıcı Hastalıklar ve Mücadele Koruyucu Sağlık Kurumları-Hastaneler-Tıp Eğitimi. İstanbul: İstanbul 2010 Kültür Başkenti Ajansı, 2010.
Yıldız, Erol. “Salgını Hatırlamak: Veba Üzerine Tarihsel ve Sosyolojik Bir Analiz.” Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 48 (2022): 264–277.
Yılmaz, Özgür. “Veba, Kolera ve Salgınlar: Trabzon’da Halk Sağlığı ve Sağlık Kurumları (1804-1895)”, Mavi Atlas, 5/1, (2017): 172-200.
Zuskin, E., Lipozencic, J., Pucarin-Cvetković, J., Mustajbegović, J., Schachter, N., Mučić-Pučić, B., & Neralić-Meniga, I. (2008). Ancient medicine-a review. Acta Dermatovenerol Croat, 16(3), 149–157.
İndir
Yayınlanmış
Nasıl Atıf Yapılır
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2026 Muhammed DAĞ
Bu çalışma Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
