Memlûklar Dönemi Mısır’da İttibâ Yaklaşımı ve Anadolu’ya İntikali Üzerine Bazi Tespitler: “Cemaleddin Aksarâyî -İbn Ebi’l-İzz el-Hanefî Örneği”

Özet

İttibâ‘, İslâm hukuk düşüncesinde bir görüş veya uygulamanın dayandığı deliller dikkate alınarak benimsenmesini ifade eden bir kavramdır. Terim olarak, bir âlimin veya mezhebin görüşüne, dayandığı şer‘î delilleri göz önünde bulundurarak tabi olmayı ifade eder ve bu yönüyle delilden bağımsız kabul edilen taklitten ayrılır. Klasik fıkıh literatüründe ittibâ‘, özellikle müctehid olmayan ancak belirli bir ilmî seviyeye ulaşmış kimseler için bilinçli ve delile dayalı bir bağlılığı ifade ederken, taklit çoğunlukla delilin mahiyetini araştırmaksızın bir görüşü benimsemek şeklinde tanımlanmıştır. Bu nedenle birçok usûl âlimi ittibâ‘yı, güçlü delillere dayanan görüşlerin tercih edilmesini teşvik eden bir yaklaşım olarak değerlendirmiştir. Bu çalışma, Memlûkler dönemi Mısır’ında gündeme gelen ittibâ‘ anlayışının Anadolu’ya intikal sürecini, Cemaleddin Aksarâyî (ö. 791/1389) ve Sadreddin Ali b. Ali b. Muhammed İbn Ebi’l-İzz el-Hanefî (ö. 792/1390) örnekleri üzerinden incelemektedir. İttibâ‘, mezhep bağlılığı ile naslara doğrudan yöneliş arasında bir dengeyi ifade eden ve özellikle müteahhirîn dönemi İslam düşüncesinde önemli bir metodolojik tartışma alanı oluşturan bir kavramdır. Çalışmada, bu yaklaşımın ilmî, fikrî ve coğrafi dolaşımı ele alınarak Memlûk ilmî çevreleri ile Anadolu’daki ilim merkezleri arasındaki etkileşim ortaya konulmuştur. Bulgular, ittibâ‘ anlayışının mezhep karşıtı bir hareketten ziyade, katı mezhep taassubuna karşı esneklik sağlayan bir yaklaşım olduğunu göstermektedir.